Właściwy płodozmian
Płodozmian jako czynnik decydujący o powodzeniu funkcjonowania całego gospodarstwa ekologicznego.
Dobrze ułożony płodozmian jest czynnikiem decydującym o powodzeniu funkcjonowania całego gospodarstwa ekologicznego. Jest to najważniejszy element do którego należy podejść bardzo poważnie na początku przestawiania gospodarstwa z konwencjonalnego na ekologiczne. Dobrze ułożony płodozmian to nie tylko wyższe plony roślin, lepsza zdrowotność, mniejsze zachwaszczenie, ale w gruncie rzeczy podstawa harmonijnego funkcjonowania całego gospodarstwa ekologicznego.
Położenie gospodarstwa.
Położenie gospodarstwa, ukształtowanie jego terenu, modyfikuje pozostałe elementy siedliska. Inny płodozmian założony zostanie w gospodarstwie na terenie górzystym, inny na nizinnym, inny na terenie podmokłym a inny na suchym, inny na gleby dobre a inny na glebach słabszych. Także w samym gospodarstwie są tereny zróżnicowane, dla których trzeba ułożyć osobne zmianowanie. Płodozmian powinien być dostosowany do warunków gospodarstwa. W siedlisku ubogim powinny być uprawiane takie rośliny jak: ziemniak, żyto, seradela, łubin żółty a w żyznym: burak cukrowy, pszenica, koniczyna czerwona, wyka jara, łubin biały itd. Większość uprawianych przez człowieka roślin ma spore wymagania pokarmowe i z tego powodu rolnik musi przez cały czas dbać o podnoszenie żyzności gleby w swoim gospodarstwie. Nie należy uprawiać roślin, niedostosowanych do warunków gospodarstwa. Uprawa roślin nieswoistych dla siedliska naszego gospodarstwa, zawsze będzie generować wyższe koszty i stwarzać kłopoty z ochroną roślin i plonowaniem.
Ukształtowanie terenu i położenie gospodarstwa decyduje o całym płodozmianie. Chcąc obniżyć koszty dostosowujemy produkcję do warunków gospodarstwa. Gospodarstwa w dolinach rzecznych i nizinnych terenach podmokłych, gdzie najlepiej rosną trawy, powinny zostać wyspecjalizowane w produkcji zwierząt roślinożernych. Łąki tam są zazwyczaj bardzo bujne, ze względu na dostatek wody i bogaty skład florystyczny. Na tych najbardziej podmokłych obszarach nie stosuje się upraw jednorocznych. Przeoranie darni wykonuje się tylko sporadycznie i tylko w wyjątkowo suche lato, w celu odnowy użytku zielonego. Łąka na tych terenach powinna być co cztery lata wykorzystywana jako pastwisko. W ciągu całego roku użytkowanie pastwiskowe pozwala ograniczyć dominację traw wysokich, na korzyść niższego poszycia. Z kolei co 4 lata pastwisko powinno być użytkowane systemem kośnym, czyli traktowane jako łąka. Częste wypasanie powoduje zahamowanie rozwoju traw wysokich na korzyść niskich, co w konsekwencji prowadzi do spadku wydajności pastwiska.
Oprócz użytkowania łąkowo-pastwiskowego można na terenach o wysokim poziomie wód gruntowych wprowadzić płodozmian przemienno-łąkowy. Polega on na założeniu na okres 6-8 lat pastwiska i na czas 2-3 lat uprawy ornej, wysiewając rośliny jednoroczne (okopowe, strączkowe, zboża). Płodozmian przemienno-łąkowy jest wielce korzystny w gospodarstwie ekologicznym. Sześcio-ośmioletni użytek zielony gromadzi w glebie dużą ilość związków próchniczych. Po okresie "łąkowo - pastwiskowym" rośliny jednoroczne wchodzą na pole, o dużej zawartości próchnicy i wystarczającej dla nich ilości wody. Tym samym bardzo dobrze plonują. Wysiew po okresie "ornym" mieszanki łąkowo-pastwiskowej powoduje bujny rozwój traw, w glebie wolnej od chwastów wieloletnich i dobrze napowietrzonej. Przez co wydajność całej rotacji płodozmianowej jest bardzo wysoka. Na terenach wyżej położonych ale o dobrej wilgotności z powodzeniem można zastosować płodozmian przemienno-łąkowy ale o innych proporcjach. Okres "łąkowy - pastwiskowy" jest krótszy, trwa 4-6 lat a okres użytkowania ornego wydłuża się do 3-5 lat.
Okresy w płodozmianie.
Większość terenów w naszym kraju, to tereny upraw polowych gdzie poziom wody gruntowej znajduje się poniżej 1 m. Tereny te są użytkowane jako grunty orne. Trwałe użytki zielone są tu ze względu na niedobór wody mało wydajne. Rotacja płodozmianu polowego w gospodarstwie ekologicznym waha się najczęściej w granicach od 4 do 7 lat, ale spotyka się także dłuższe. W płodozmianach wyróżnia się dwa okresy:strukturotwórczy - podnoszący żyzność gleby oraz okres wykorzystania nabytej struktury. Proporcje czasowe między nimi zależą od warunków klimatyczno-glebowych gospodarstwa oraz celów jakie chce rolnik osiągnąć. Jeżeli posiada słabe gleby i chce szybko podnieść ich żyzność, wtedy okres strukturotwórczy będzie zdecydowanie dłuższy od drugiego – wykorzystania struktury. Natomiast jeżeli gospodarstwo położone jest na glebach dobrych, od lat prowadzone jest metodami ekologicznymi, to proporcje między okresem strukturotwórczym i jego wykorzystaniem mogą być bardziej zrównoważone. Niemniej zachowany zostać musi proces stałego podnoszenia żyzności gleby.
Zadaniem okresu strukturotwórczego jest nagromadzenie próchnicy w glebie, zwiększenie zasobności składników nawozowych w tym głównie azotu, uzyskanie struktury gruzełkowatej. W rolnictwie ekologicznym poprawy struktury oczekuje się od roślin Bobowatych (dawniej zwanych motylkowymi). W płodozmianach krótkich zadanie to wypełniają strączkowe w plonie głównym i międzyplony. Natomiast w dłuższych – najlepsze są Bobowate wieloletnie. Przy czym korzystne efekty osiąga się przy ich 2-3-letnim użytkowaniu. Przedłużanie tego okresu w warunkach polskich jest niecelowe. Koniczyna czerwona w trzecim roku zaczyna wypadać, a lucerna po 2-3 latach silnego oddziaływania na żyzność, znacznie zmniejsza tempo korzystnego wpływu na glebę. Okres wykorzystania struktury zajęty jest przez rośliny jednoroczne, głównie zboża i okopowe. Układając kolejność następowania roślin po sobie, należy pamiętać, by spadek żyzności gleby był jak najmniejszy. Początek drugiej rotacji powinien charakteryzować się wyższą żyznością i lepszą strukturą, niż początek pierwszej.
Najstarszy płodozmian.
Najstarszym płodozmianem, który powstał w początkach XVIII wieku w Anglii była czteropolówka norfolska o następującym składzie:
1. Okopowe
2. Zboża jare
3. Bobowate
4. Zboża ozime.
W płodozmianie tym poprzedzielano rośliny kłosowe, zubożające rolę, kulturami dwuliściennymi. Takie następstwo nie tylko powstrzymywało spadek żyzności, ale w połączeniu z trafnie dobranymi działaniami agrotechnicznymi, mogło prowadzić nawet do jej zwiększenia. Płodozmian ten może być zastosowany w gospodarstwie ekologicznym, po niewielkich modyfikacjach. W celu polepszenia bilansu azotowego, należy w zboża jare wsiać koniczynę czerwoną, która pozostanie na trzeci rok płodozmianu. Natomiast w zboża ozime wsiać wsiewkę poplonową tych roślin Bobowatych, które nie współżyją z tymi samymi bakteriami brodawkowymi, co koniczyna. Będą to: lucerna chmielowa, seradela. Inny wariant: po sprzęcie ozimin - siew poplonu ścierniskowego, z tymi samymi zastrzeżeniami, co wyżej, czyli można siać: groch, peluszkę, wykę, łubin, soję. Jeżeli w polu okopowych będą wysadzane ziemniaki, to można pokusić się o wysiew, po zbiorze zboża ozimego – poplonu ozimego. Po jego zbiorze wiosną, ziemniaki wysadzane będą w plonie wtórnym, a więc w terminie późniejszym, niż optymalny dla tej rośliny.
Płodozmian harmonijkowy.
Płodozmian norfolski jest dobrym punktem wyjścia do zastosowania w gospodarstwie ekologicznym płodozmianu harmonijkowego. Polega on na żelaznym przestrzeganiu prawidłowego następstwa roślin po sobie, ale w obrębie każdego pola istnieje możliwość bardzo elastycznej wymiany roślin. Na przykład w zależności od koniunktury, w polu okopowych wysiewa się buraki, marchew, ziemniaki lub warzywa. W polu zbóż jarych: owies, jęczmień, pszenicę jarą lub mieszankę zbożową itp. W polu strączkowych łubiny, wyka, bobik, soja a w polu zbóż ozimych pszenica, żyto lub pszenżyto. Zaletą tego płodozmianu jest możliwość corocznych przesunięć w obrębie każdego pola, przez poszerzenie lub zmniejszenie powierzchni siewu danej rośliny oraz wysiew wielu gatunków w zależności od zapotrzebowania rynku. Daje to gospodarstwu dużą możliwość reagowania na potrzeby rynku i osiąganie przez to lepszych efektów ekonomicznych, niż przy sztywnym płodozmianie.
Płodozmian przeciwerozyjny.
W terenie górzystym na stokach powinien być założony płodozmian przeciwerozyjny. Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania erozji jest pokrycie roli szatą roślin na okres jesienno-zimowo-wiosenny. W płodozmianie przeciwerozyjnym wysiewa się rośliny wieloletnie (np. lucerna z trawami), zboża ozime i poplony ozime. Po poplonach ozimych uprawiany jest plon wtóry: ziemniak, kukurydza na zielonkę, warzywa. Dla zmniejszenia erozji należy na stoku założyć warstwicowy układ pól. Dzięki temu na zboczu może być na przemian kilka pasów pól zajętych przez rośliny okrywające, które hamują spływ w czasie jesieni czy przedwiośnia oraz pasy odkryte przeznaczone pod rośliny jare. Warstwicowy układ pól daje możliwość wykonywania orek jednokierunkowych (pługiem obracalnym), z odkładaniem skiby w górę stoku. Najlepszym jednak sposobem chronienia stoku przed erozją jest tarasowanie zbocza. Na początku wymaga to sporego nakładu pracy, lecz w następstwie po takiej inwestycji, nie ma żadnych problemów z erozją. Na tarasach można uprawiać wszelkie rośliny, a nawet na okres jesienno – zimowy pozostawiać odkrytą glebę zaoraną.
Płodozmian gospodarstwa ekologicznego jest tak skonstruowany, by gleba przez cały okres wegetacyjny była przykryta roślinnością. Tutaj bierze się przykład z ekosystemów naturalnych, w których glebę zawsze zakrywa roślinność. Jeśli tego rolnik nie zrealizuje, to zrobi to za niego Przyroda, zacieniając glebę chwastami. Realizacja tego nie nastręcza trudności w uprawie roślin o długim okresie wegetacyjnym, np.: wieloletnich motylkowych (lucerna, koniczyna) oraz jednorocznych (np. burak, ziemniak). Gorszą sytuację wywołują gatunki o krótszym rozwoju (np. zboża). Dlatego wysiewa się je zawsze z wsiewką (najczęściej motylkowych), lub jeśli to możliwe (np. wczesne ziemniaki), to rolę po zbiorze okrywa się (mulczuje) kompostem, sieczką zielonki, słomy itp.
Unikanie upraw monokulturowych.
Ważnym elementem jest unikanie upraw monokulturowych. W kulturach o gęstym łanie, przeznaczonym na paszę, wysiewa się mieszanki wielogatunkowe (np. owies + jęczmień + groch + bobik). Nawet zboża chlebowe uprawia się z gatunkami o zbliżonym rytmie rozwoju i tej samej porze zbioru, lecz różnych nasionach, łatwych następnie w oddzielaniu (np. pszenica jara + peluszka). Mieszanki wielogatunkowe można uprawiać przez wiele lat po sobie, bez objawów zmęczenia gleby. Wykorzystuje się często efekt dodatniego sąsiedztwa roślin uprawnych (np. jęczmień + owies lub owies + bobik), ale też między nimi a ziołami czy również roślinami uważanymi za chwasty (np. pszenica ozima + chaber bławatek, żyto + kąkol polny).
Układanie płodozmianu.
Układanie płodozmianu. Proces przebudowy gospodarstwa konwencjonalnego w ekologiczne rozpoczyna się od zmiany dotychczas stosowanego płodozmianu. Liczba pól w płodozmianie może odpowiadać liczbie uprawianych gatunków roślin, ale nie musi.
Ważną rzeczą jest wielkość pól. Idealnym rozwiązaniem jest to, by wszystkie pola w płodozmianie były jednakowej powierzchni. Nie ma wtedy dużej fluktuacji w nawożeniu, pracochłonności oraz zbieranej ilości płodów rolnych. Jednakową wielkość pól można założyć w gospodarstwie położonym w terenie równinnym o jednakowych glebach, ale najczęściej w gospodarstwie ekologicznym rozłóg pól rozkłada się w sposób naturalny granicami, które nie sposób zmienić. Takie elementy krajobrazu jak: rzeki, potoki, rowy, drogi, zadrzewienia, sadzawki wytyczają granice poszczególnych pól oraz ich liczbę i wielkość. Niemniej należy tak dopasować wielkość pól, by były one możliwie jednakowej powierzchni. Duża różnica w obszarze poszczególnych pól płodozmianu jest jego zasadniczą wadą.
Układając płodozmian należy nie tylko ustalić odpowiednie następstwo roślin po sobie, ale też właściwy odstęp między siewem tego samego gatunku na danym polu. Rotacja płodozmianu w gospodarstwie ekologicznym powinna być długa z dużą liczbą gatunków roślin. Nie zachodzi wtedy niebezpieczeństwo „zmęczenia gleby”. Jedynym problemem mogą być rośliny Bobowate. Rośliny te są głównym źródłem azotu – najbardziej plonotwórczego pierwiastka, dlatego powinni ich być jak najwięcej w płodozmianie. Bobowate poprawiają bilans azotu, polepszają strukturę i meliorują glebę, pozostawiając w końcu najwięcej masy organicznej w postaci resztek pożniwnych. Nie można jednak dopuścić do „zmęczenia gleby”. Zjawisko te wywołane jest przez bakteriofagi, które niszczą bakterie brodawkowe na korzeniach roślin Bobowatych. Brak brodawek na korzeniach zmusza Bobowate do pobierania azotu z roztworu glebowego, do czego są mało przystosowane. Powoduje to małe przyrosty u tych roślin a nawet następuje proces ich obumierania. Żeby zapobiec temu niekorzystnemu faktowi, należy przy dużym wysyceniu płodozmianu Bobowatymi, tak dobrać następstwo, by nie powtarzały się zbyt często po sobie te gatunki motylkowych, które współżyją z tym samym szczepem motylkowych, ponieważ poszczególne rasy bakteriofagów atakują tylko odpowiadające im szczepy bakterii.
Rośliny Bobowate współżyją z różnymi szczepami bakterii brodawkowych a mianowicie:
- lucerna i nostrzyk z Rhizobium melioloti,
- koniczyna biała, czerwona i szwedzka z Rhizobium trifolii,
- groch, peluszka, wyki, soczewica z Rhizobium leguminosarum,
- łubiny, seradela z Rhizobium lupini,
- soja z Rhizobium japonicum.
Stąd wynika wniosek, że przy układaniu zmianowania należy unikać nie tylko zbyt częstego następstwa tej samej rośliny po sobie, ale też gatunków współżyjących z tym samym szczepem bakterii brodawkowych. Na przykład: koniczyn nie należy siać po sobie częściej jak 4-6 lat,
łubinów i seradeli nie krócej jak co 4 lata, lucerny nie szybciej od liczby lat występowania jej na danym polu. Można natomiast po łubinie wysiać soję, po soi groch, po grochu koniczynę itd.
Należy podkreślić, że zjawisko zmęczenia gleby po Bobowatych może nieznacznie lub wcale nie nastąpić, jeśli sieje się je w mieszankach np. lucernę lub koniczynę z trawami.
Dobry płodozmian pozwala uzyskiwanie jakościowo dobrych i wysokich plonów uprawnych roślin a zatem ekonomiczny sukces gospodarowania ekologicznego zależy od umiejętności rolnika w zakresie poznania, utrzymania powiększenia żyzności i urodzajności gleby.
